Aruz Vezni Nedir ve Nasıl Bulunur?
Aruz vezni, hecelerin uzunluk ve kısalığı (açıklık ve kapalılığı) esasına dayanan, Arap ve Fars edebiyatından Türk edebiyatına geçmiş kadim nazım ölçüsüdür. Divan edebiyatında yaklaşık 600 yıl boyunca bütün gazel, kaside, mesnevi, rubai ve kıt'alar bu ölçüyle yazılmıştır.
Klasik Aruz Bahirleri
- Hezec Bahri: En çok kullanılan bahirdir. Ana cüzü Mefâ'îlün cüzüdür (Örn: Leylâ vü Mecnûn, Hüsrev ü Şîrîn mesnevileri).
- Remel Bahri: Ana cüzü Fâ'ilâtün cüzüdür (Örn: Mevlânâ'nın Mesnevî'si: Fâ'ilâtün Fâ'ilâtün Fâ'ilün).
- Recez Bahri: Ana cüzü Müstef'ilün cüzüdür; hitabet ve kasidelerde canlı ritim sağlar.
- Muzâri Bahri: Gazellerde çok sevilen Mef'ûlü fâ'ilâtü mefâ'îlü fâ'ilün kalıbını barındırır.
- Hafîf Bahri: Fâ'ilâtün mefâ'ilün fe'ilün kalıbıyla hafif ve zarif gazellerde tercih edilir.
Aruz Kusurları ve İzinleri (Zihâf, İmâle, Med, Vasl)
Türkçenin ses yapısı uzun ünlü barındırmadığı için şairler aruz kalıbına uyum sağlamak maksadıyla birtakım tasarruflarda bulunmuşlardır:
- İmâle: Kısa olan bir Türkçe heceyi vezin gereği uzun (kapalı) okumaktır.
- Zihâf: Arapça veya Farsça asıllı bir kelimedeki uzun heceyi vezin zorlamasıyla kısa (açık) okumaktır; kusur sayılır.
- Med: İki kapalı hece arasında bir buçuk ses değeri verilerek bir kapalı bir açık ( - . ) kabul edilmesidir.
- Vasl (Ulama): Ünsüzle biten bir kelimeyi ünlüyle başlayan kelimeye bağlayarak kapalı heceyi açık hale getirmektir.