Selam arkadaşlar! Bugün önlüğümüzü giyip, Orta Türkçe döneminin (özellikle Harezm Türkçesi) o karakteristik kelimelerini ameliyat masasına yatırıyoruz. Harezm Türkçesi, Karahanlı'dan Çağatay'a geçiş köprüsüdür ve Oğuz-Kıpçak özelliklerini aynı anda gösterir.
Nehcü'l-Feradis ve Kısasü'l-Enbiya gibi eserlerde sıkça karşılaştığımız, "Bu kelime neden böyle yazılmış?" dediğiniz örnekleri tek tek inceledik.
Ses Özelliği (b- korunması): Türkiye Türkçesinde kelime başındaki "b" sesi genellikle düşerek "ol-" şekline dönüşmüştür. Ancak Harezm Türkçesinde, özellikle Kıpçak etkisiyle bu "b" sesi korunur. (Bol- > Ol-)
Ek Tahlili: -ğay eki, o dönemde Gelecek Zaman veya Gereklilik bildiren işlek bir ektir. Bugün "Ola" veya "Olacak" diyoruz.
Ses Olayı (d > y değişimi): Türk dil tarihinin en meşhur olayıdır! Göktürk ve Karahanlı Türkçesinde kelime içinde ve sonunda bulunan "d" sesi, Harezm döneminde Oğuzların etkisiyle "y" sesine dönüşmeye başlamıştır.
Örnek: Adak (Karahanlı) -> Ayak (Harezm/Oğuz). Bu kelimeyi metinde "Adak" görürseniz eski, "Ayak" görürseniz yeni (Oğuz) etkisi var demektir.
Ses Özelliği (k- korunması): Kelime başındaki kalın "k" sesi, Türkiye Türkçesinde yumuşayıp "g" olmuştur (Gel-). Ancak Orta Türkçe döneminde bu ses sert "k" olarak kalır.
Ek Tahlili: -tür eki, Ettirgenlik (Causative) ekidir. Bugün "-dir" diyoruz. (Gel-dir-di -> Getirdi). Dikkat ederseniz ekteki ünlü uyumu da o döneme özgü kalındır.
Ses Olayı (g > ğ değişimi): Eski Türkçedeki "Teg-" fiili, günümüze "Değ-" olarak gelmiştir. Kelime sonundaki "g" sesi zamanla yumuşayarak "ğ" olmuştur. Harezm metinlerinde bunu hala "Teg-" olarak görürüz.
Anlam: Bugün "birine selam değdirmek" demeyiz, "ulaştırmak" deriz ama kökeni aynıdır. Selam tegürmek.
Ses Olayı (b > m genizsileşmesi): Kelime başında "b" sesi, kendisinden sonra gelen geniz sesi "n"nin etkisiyle "m"ye dönüşmüştür (Gerileyici Benzeşme). Karahanlı ve Harezm Türkçesinde 1. Tekil Şahıs Zamiri hep "Men"dir. Türkiye Türkçesinde tekrar "Ben" olmuştur.
Sonuç
Gördüğünüz gibi arkadaşlar, Nehcü'l-Feradis gibi eserleri okurken bu ses değişimlerini (d>y, k>g, b>ol) bilirseniz, metin size bulmaca gibi değil, su gibi gelir. Sınavda hoca bir kelimenin altını çizerse bu maddeleri hatırlayın!