Şekil Bilgisi (Morfoloji): Kelimelerin Lego Dünyası

6 Dakika Okuma | Morfoloji | Bitigey Editörü

Selam millet! Yine ben. Bugün masamda Zeynep Korkmaz hocanın o devasa "Türkiye Türkçesi Grameri" ve Muharrem Ergin'in kitabı açık. Konumuz: Şekil Bilgisi. Adı çok havalı (Morfoloji) ama aslında yaptığımız iş çocukken oynadığımız Lego'lardan farksız.

Türkçe biliyorsunuz "sondan eklemeli" bir dil. Yani bir kök alıyoruz, arkasına vagon gibi ekleri diziyoruz. Ortaya "Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına" gibi trenler çıkıyor. Peki bu işin mantığı ne? Gelin sınavda hayat kurtaracak notlarıma bakalım.

1. Kök: Değişmeyen Kale (Ama Bazen Değişir!)

Kök, kelimenin atasıdır. Tüm ekleri attığınızda elinizde kalan o anlamlı en küçük parça. Türkçe kökleri normalde asla değişmez. Hani İngilizce'de "go" gidip "went" oluyor ya? Bizde "git" hep "git"tir.

⚠️ Sınavda Çıkar: Hocalar "Kök asla değişmez" diye öğretir ama Zeynep Korkmaz hoca iki istisnayı affetmez: Bana ve Sana.
Ben -> Bana (Kök değişti!)
Sen -> Sana (Kök değişti!)
Buna "ünlü değişimi" diyoruz, aman dikkat!

2. Yapım Ekleri: Kelime Fabrikası

Bunlar sihirli değnek gibidir. Kelimeye dokunur ve onu bambaşka bir şeye çevirir.

  • Simit (Yediğimiz şey) -> Simitçi (Onu satan adam). Anlam değişti mi? Evet.
  • Göz (Organ) -> Gözlük (Eşya). Anlam değişti mi? Evet.

Muharrem Ergin hoca bunlara "Gövde" diyor. Kök + Yapım Eki = Gövde. Bunu formül gibi ezberleyin arkadaşlar.

3. Çekim Ekleri: Durum Güncellemeleri

Bu ekler kelimenin "kimliğini" değiştirmez, sadece "durumunu" belirtir. Kelimeyi cümleye bağlar.

  • Ev -> Ev-de (Hala ev, sadece içinde olduğumuzu anlıyoruz).
  • Gel -> Gel-di (Eylem aynı, sadece zamanı belli).

Bir kelimede hem yapım hem çekim eki varsa sıra şöyledir:
Kök + Yapım Eki + Çekim Eki. (İstisnalar var ama karıştırmayalım şimdi).

4. İsim mi Fiil mi? Nasıl Ayırt Ederiz?

Çok basit bir taktiğim var: "-mak / -mek" testi.

  • Kelimenin köküne "-mak" getirebiliyor musun? Evetse FİİL. (Gel-mek, Sev-mek)
  • Getiremiyor musun? O zaman İSİM. (Kalem-mek? Olmadı. Masa-mak? Olmadı.)

Özetle

Arkadaşlar, morfoloji kelimenin matematiğidir. Kökü bul, eki tanı, gerisi gelir. Banguoğlu hoca bu yapıya "Türkçenin mimarisi" der. Bir sonraki yazımda "Cümlenin Ögeleri"ne dalacağız, o zamana kadar bol bol ek-kök ayrımı yapın, gözünüz alışsın!

Morfoloji Asistanı