Yolunacak Kaz Çok Olunca, Yayınevine Bahane mi Yok?

1. Holding Edebiyatı ve "Destekli Yayıncılık" İllüzyonu

Edebiyat dünyasında nitelikli bir eserin basılması; eskiden yazarın veya şairin rüştünü ispat etmesi, bağımsız dergilerin rahlesinden geçmesi ve kelime kelime işçilik sergilemesi anlamına gelirdi. Günümüzde ise bu süzgeç mekanizmaları büyük ölçüde devre dışı bırakılmış; yayıncılık, parayı verenin istediği unvanı satın alabildiği bir ticari borsa niteliğine bürünmüştür.

Sektörde kibarca "Destekli Yayıncılık" (Vanity Publishing) yahut "Yazar Destekli Kişisel Basım" olarak adlandırılan mekanizma, özünde yazarı müşteri, edebiyatı ise salt nakit akışı sağlayan bir sipariş kalemi olarak gören matbaa tüccarlığından ibarettir.

2. Matbaa Tüccarlığı ve Esnaf Paketleri

Bugün internet ortamında küçük bir tarama yapıldığında, kendisini "köklü yayınevi" olarak tanıtan pek çok ticari işletmenin web sitelerinde esnaf menülerini andıran tarifeler görülmektedir:

• "Gold Paket": Temel mizanpaj, standart kapak ve sembolik adetli baskı.
• "Platin Paket": Sosyal medya duyurusu vaadi ve birkaç online kitapçıya listeleme.
• "Prestij / Girişimci Yazar Paketi": Belli süreliğine ana sayfada vitrin ilanı ve parayla temin edilen sahte röportajlar.

Bu sistemde editörün ilgilendiği yegâne unsur; metnin felsefi arka planı, imge derinliği yahut sentaktik tutarlılığı değil, yazar adayının banka hesabından gönderilecek havalenin büyüklüğüdür. Dosyanın edebi ağırlığı ne olursa olsun, IBAN numarasına yatırılan ücret miktarında onay üretilmektedir.

3. Instagram Yankı Odaları ve Karşılıklı İltifat Tiyatrosu

Parayla basılan bu kitapların ve onların yapay olarak üretilmiş sahiplerinin tutunabildiği tek bir mecra vardır: Sosyal medyanın, özellikle Instagram'ın algoritma odaklı yankı odaları. Burada örgütlenen birtakım gruplar, birbirlerinin niteliksiz metinlerini karşılıklı paylaşımlarla "çağdaş edebiyatın zirvesi" yahut "muazzam imge şöleni" gibi içi boş övgülerle alkışlamaktadır.

Bu sahte tiyatronun perdesi aralanıp o parlak kapakların içindeki metinler incelendiğinde; ne bir biçim disiplini ne bir dil yetkinliği ne de özgün bir düşünce görülür. Metinler, sosyal medya takipçisi toplamak üzere kurgulanmış slogansı kelime yığınlarından ibarettir.

4. Eleştiri Kültürünün Çöküşü ve Sokak Ahlakı

Edebiyat dünyasındaki bu sahteliğin en temel nedeni, bağımsız ve sert eleştiri mekanizmalarının yok edilmiş olmasıdır. Herkesin birbirine "hatır için" övgüler düzdüğü, kimsenin kimsenin hatasını söylemediği konformist bir suskunluk hâkimdir.

Oysa örneğin Türkçe yeraltı (underground) rap kültüründe sanatçılar, birbirlerinin teknik zayıflıklarını, üslup kusurlarını ve ticarileşme eğilimlerini doğrudan şarkılarla ve açık eleştirilerle (dissleşmeler) yüzlerine çarpmaktadır. Sokaktan beslenen bu sert ve ödünsüz eleştiri ahlakı, sanatı diri tutan ana etkendir. Edebiyat ise bu hesaplaşma cesaretini bütünüyle yitirmiş; "aman kimse kırılmasın" sahteliğiyle vasatlığa teslim olmuştur.

5. Usul ve Çıraklık Eksikliği: Mutfak Analojisi

Yazı da şiir de kadim bir usul, bilgi birikimi ve zanaat disiplini gerektirir. Aklına gelen birkaç dizeyi alt alta dizip altına imza atmak kimseyi şair veya yazar yapmaz. Bu durumu bir mutfak analojisiyle açıklamak mümkündür:

Bir insanın evinde kendi tenceresinde alelade bir yemek pişirmesi, ona ertesi gün sokağa çıkıp göğsüne "Uluslararası Baş Aşçı" unvanını takma hakkı verir mi? Mutfakta temel malzemeleri doğramayı dahi bilmeyen birinin Michelin yıldızlı şef edasıyla ahkâm kesmesi ne derece abes ise; vezin, kafiye, sentaks, edebiyat tarihi ve tenkit usullerinden habersiz kişilerin parayla bastırdıkları kitaplarla "yazarım" diye ortalıkta dolaşması aynı derecede trajikomiktir.

Çıraklığını yapmadığınız bir sanatın ustalığına soyunmak ve üstüne bir de edebi eleştirilere tahammül edemeyip kibre kapılmak, yalnızca entelektüel bir yanılgıdır.

6. Baza Altı Depoculuğu: 1000 Kitabın Gerçek Akıbeti

Peki, tüm birikimini denkleştirip bu tüccarların hesabına yatıran yazar adayının kitabına ne olmaktadır? Matbaadan çıkan 1000 adet kitabın yaklaşık 900 tanesi, hiçbir dağıtım zincirinin rafına girmeden doğrudan yazarın evine, yatak odasındaki bazanın altına sevk edilmektedir.

Büyük kitabevi zincirlerinin rafları zaten ticari karteller tarafından parsellendiği için, bu kitaplar yalnızca yayınevinin kendi internet sitesinde "tıkla-al" statüsünde pasif olarak bekletilir. Yazar, akrabalarına ve yakın çevresine zoraki kitap imzalamaktan öteye geçemez; ortada ne gerçek bir okur kitlesi ne de edebi bir tahlil vardır. Sonuçta genç yazar, parasal kaybıyla ve hayal kırıklığıyla baş başa bırakılır.

7. Sonuç

Yazarları birer "çantada keklik" ve "yolunacak kaz" olarak gören bu piyasa düzeni edebiyata hizmet etmemektedir; sadece ham hayalleri ve hevesleri paraya çeviren asalak bir çarktır. Parayla tabela yayınevi kurulabilir, matbaa makineleri kiralanabilir ve kuşe kâğıtlar satın alınabilir; ancak parayla asla bir dizenin edebi namusu ve bağımsız bir yazarın fikri bağımsızlığı satın alınamaz.